Πανούκλα και θεοί πείθονται

Γιώργος Τσιάρας

Καραντίνα παντού, οι γονείς και η κοπέλα μου είναι μακριά, οι φίλοι μου μπαστακωμένοι στα σπίτια τους. Οι σχέσεις έχουν γίνει… ανέπαφες, σαν αυτές των πιστωτικών μας καρτών. Κι έτσι κάθομαι αυτές τις μέρες, όταν γυρίζω μόνος μου σπίτι μετά την καθημερινή μου βάρδια στην… Εφημερία των Συντακτών και ξαναδιαβάζω ευλαβικά ένα εκπληκτικά επίκαιρο, στη διαχρονικότητά του, μυθιστόρημα: την «Πανούκλα» του αγαπημένου Αλμπέρ Καμί.

Το βιβλίο εκδόθηκε το 1947, αλλά ο Καμί ξεκίνησε να το γράφει τον Γενάρη του 1941, λίγους μήνες μετά την κατάρρευση του μετώπου και την κατάκτηση της Γαλλίας από τους ναζί – γι’ αυτό και πολλοί πιστεύουν ότι η φονική επιδημία που περιγράφει είναι μια μεταφορά για τον «ιό» του ναζισμού. Ετσι νόμιζα κι εγώ, όταν το πρωτοδιάβασα πριν (διάβολε, πότε πέρασαν;) τριάντα ολόκληρα χρόνια. Τώρα όμως διαπιστώνω ότι ο Καμί σκάβει πολύ πιο βαθιά από τη δική του πολιτική «επικαιρότητα»: σκάβει ώς το μεδούλι της ανθρώπινης κατάστασης, για να δείξει ότι ο υποτιθέμενος «πολιτισμός μας» και η «τάξη και ασφάλεια» που δήθεν μας προσφέρει είναι ένα προπέτασμα καπνού, πίσω από το οποίο παραμένουμε ανυπεράσπιστα, άναρθρα ζώα. Και το Οράν, η γαλλο-αλγερίνικη πόλη όπου διαδραματίζεται αυτό το βαθιά φιλοσοφικό και υπαρξιακό θρίλερ, θα μπορούσε να είναι το Μιλάνο ή το Μπέργκαμο των ημερών μας.

Το βιβλίο ξεκινά μέσα σε μια ατμόσφαιρα απόλυτης «κανονικότητας»: το Οράν είναι μια τυπική πόλη, όπου οι άνθρωποι τρέχουν από το πρώι μέχρι το βράδυ για να βγάλουν λεφτά, αποξενωμένοι μεταξύ τους και από τη φύση. Μετά, μια μέρα ο αφηγητής –ένας γιατρός ονόματι Dr. Rieux– βρίσκει έναν νεκρό αρουραίο. Καθώς η επιδημία απλώνεται από άνθρωπο σε άνθρωπο και από γειτονιά σε γειτονιά, οι κοινωνικές μάσκες πέφτουν και ο πανικός επικρατεί. Κι όμως: την ώρα που η μισή πόλη πεθαίνει, και κάθε έννοια κοινωνικής συνοχής καταρρέει, οι κάτοικοι αρνούνται να αποδεχτούν αυτό που τους συμβαίνει: «Αποκλείεται να είναι πανούκλα, όλος ο κόσμος ξέρει ότι δεν υπάρχει πια πανούκλα στην Δύση», λένε. Πιστεύουν, μάταια, ότι θα τους σώσει το κράτος, η τεχνολογία, ο Θεός. Κι ας επιμένει, ως συνήθως, ένας καθολικός παπάς ονόματι Πανελού ότι ο ιός είναι η τιμωρία του Θεού για την ξετσιπωσιά μας! Γιατί η θρησκεία, τελικά, είναι ο πιο ανθεκτικός ιός…

Τι σημασία έχουν για μας όλα αυτά τα φανταστικά γεγονότα; Οπως γράφει στους «New York Times» ο Αλέν ντε Μποτόν, που επίσης ξαναδιάβασε αυτές τις μέρες το ίδιο βιβλίο, «για τον Καμί, όταν έρχεται η ώρα του θανάτου, δεν υπάρχει πρόοδος στην Ιστορία, δεν υπάρχει ελπίδα απόδρασης από τη μόνιμη συνθήκη της ζωής, τη θνητότητά μας. Η προοπτική του αιφνίδιου θανάτου στερεί αμέσως τις ζωές μας από οποιοδήποτε νοήμα… Αυτό εννοούσε ο Καμί όταν μιλούσε για τον “παραλογισμό” της ζωής: η συνειδητοποίηση αυτού του παραλόγου δεν πρέπει να μας οδηγεί στην απελπισία, αλλά σε μια κωμικοτραγική λύτρωση, ένα μαλάκωμα της καρδιάς μας, την εγκατάλειψη της συνήθειάς μας για κακόπιστη κριτική και ηθικολογία, ώστε να ζήσουμε τις ζωές μας με χαρά και ευγνωμοσύνη». Και καταλήγει: «Ο Καμί δεν προσπαθεί να μας πανικοβάλει, απλά μας θυμίζει ότι δεν θα υπάρξει ποτέ πραγματική ασφάλεια, και γι’ αυτό πρέπει να αγαπάμε όλους αυτούς τους διαβολεμένους συνανθρώπους μας και να εργαζόμαστε χωρίς ελπίδα ή απόγνωση ώστε να περιορίσουμε τα βάσανα όλων». Να εργαζόμαστε σαν τον αντιήρωα γιατρό-αφηγητή, που λέει κάπου ότι «ο μόνος τρόπος να πολεμήσεις τον ιό είναι με την αξιοπρέπεια». Κι όταν τον ρωτούν τι σημαίνει αξιοπρέπεια, απαντά: «Το να κάνω τη δουλειά μου».

Κι αυτή η «πανούκλα» που ζούμε σήμερα, όπως όλες οι κρίσεις, κάποτε θα περάσει. Στο βιβλίο, χρειάζεται λίγο παραπάνω από ένας χρόνος για να επιστρέψει το Οράν στην «κανονικότητα». Αλλά ο μακαρίτης Καμί προειδοποιεί ότι η συμβολική του πανούκλα δεν πεθαίνει ποτέ: «Περιμένει υπομονετικά σε κρεβατοκάμαρες, κελάρια, μπαούλα, μαντίλια και παλιά χαρτιά», για να στείλει μια μέρα τους αρουραίους της να καταστρέψουν μιαν άλλη ευημερούσα και ευχαριστημένη με τον εαυτό της πολιτεία… Θα μάθουμε, άραγε, το μάθημά μας; Η Ιστορία και ο Καμί δεν μας αφήνουν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας.

efsyn.gr

Categories